वयाच्या ७३व्या वर्षी पुण्यात अखेरचा श्वास; लावणी, लोकनाट्य आणि चित्रपटसृष्टीतील योगदान कायम स्मरणात राहणार; कांबी गावासह कला क्षेत्रात शोककळा
पुणे, दि. १२ ऑक्टोबर २०२६ : मराठी चित्रपटसृष्टी, लोकनाट्य आणि लावणीच्या रंगमंचावर आपल्या अस्सल अभिनयाने स्वतंत्र ओळख निर्माण करणाऱ्या ज्येष्ठ अभिनेत्री आणि प्रसिद्ध लावणी कलावंत मधू कांबीकर यांचे पुण्यात निधन झाले. त्या ७३ वर्षांच्या होत्या. दीर्घ आजाराने त्यांची प्राणज्योत मालवली. त्यांच्या सुनेने निधनाची माहिती दिली. गेल्या काही वर्षांपासून त्या आजारपणामुळे अंथरुणाला खिळून होत्या. त्यांच्या निधनाने मराठी मनोरंजनविश्वातील एका समर्थ अभिनेत्रीचा आणि लोककलेच्या परंपरेशी घट्ट नाळ जोडलेल्या कलावंताचा प्रवास संपला आहे.
मधू कांबीकर यांच्या निधनाने केवळ चित्रपटसृष्टीचे नुकसान झालेले नाही, तर ग्रामीण महाराष्ट्रातील लोककलेला व्यापक ओळख मिळवून देण्यासाठी आयुष्यभर योगदान देणाऱ्या एका महत्त्वाच्या कलावंताला आपण मुकलो आहोत. कांबी गावाशी जोडलेले त्यांचे बालपण आणि ग्रामीण संस्कृतीतून झालेली जडणघडण त्यांच्या कलाप्रवासाचा महत्त्वाचा भाग ठरली. त्यांच्या निधनाच्या वृत्ताने कांबी गावासह संपूर्ण कला क्षेत्रात हळहळ व्यक्त होत आहे.
लोककलेच्या मातीतून रुपेरी पडद्यापर्यंतचा प्रवास
मधू कांबीकर यांचा जन्म २८ जुलै १९५३ रोजी बीड जिल्ह्यातील माळेगाव खुर्द येथे झाला. त्यांचे मूळ नाव मधू वामन जाधव असल्याचे चरित्रात्मक नोंदींमध्ये नमूद आहे. अहमदनगर जिल्ह्यातील कांबी गावात त्यांचे बालपण गेले. ग्रामीण भागातील लोककला, तमाशा, लावणी आणि लोकनाट्याच्या वातावरणातून त्यांच्या कलाप्रवासाला दिशा मिळाली.
औपचारिक शिक्षण सातवीपर्यंत झाले असले, तरी प्रत्यक्ष रंगमंच हा त्यांच्या अभिनयाचा खरा विद्यापीठ ठरला. निरीक्षणशक्ती, मेहनत, अभिनयातील सहजता आणि भूमिकेतील भावविश्व समजून घेण्याची क्षमता या गुणांच्या जोरावर त्यांनी मनोरंजनविश्वात स्वतःचे वेगळे स्थान निर्माण केले.
ग्रामीण भागातून आलेल्या महिला कलावंतांसाठी त्या काळात चित्रपटसृष्टीत स्वतःची ओळख निर्माण करणे सोपे नव्हते. मात्र, मधूताईंनी आपल्या अभिनयाच्या जोरावर ही मर्यादा ओलांडली. लोककलेतील अनुभवाचा उपयोग करून त्यांनी रंगभूमीपासून रुपेरी पडद्यापर्यंत विविध माध्यमांत आपली गुणवत्ता सिद्ध केली.
‘शापित’मधील अभिनयाने मिळवून दिली विशेष ओळख
मधू कांबीकर यांच्या चित्रपट कारकिर्दीतील महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे १९८२ मधील ‘शापित’ हा चित्रपट. या चित्रपटातील त्यांच्या अभिनयाने त्यांना व्यापक ओळख मिळवून दिली. त्यानंतर ‘हेच माझं माहेर’, ‘रावसाहेब’, ‘रघुमैना’, ‘स्त्री जन्मा ही तुझी कहाणी’, ‘एक होता विदूषक’ आणि ‘झपाटलेला’ यांसारख्या चित्रपटांतून त्यांनी आपल्या अभिनयाची विविध रूपे दाखवली.
त्यांनी केवळ लावणी किंवा ग्रामीण व्यक्तिरेखांपुरते स्वतःला मर्यादित ठेवले नाही. सामाजिक आशय असलेल्या कथा, कौटुंबिक संघर्ष, स्त्रीजीवनातील वेदना आणि नात्यांमधील गुंतागुंत अशा विविध भावविश्वांना त्यांनी अभिनयातून अभिव्यक्ती दिली.
त्यांच्या व्यक्तिरेखांमध्ये कृत्रिमतेपेक्षा सहजता, ग्रामीण जीवनाचा अनुभव आणि भावनिक खोली जाणवत असे. मराठी चित्रपटांमध्ये ग्रामीण स्त्रीचे जीवन, तिचा संघर्ष आणि तिच्या व्यक्तिमत्त्वातील सामर्थ्य प्रभावीपणे साकारण्यात त्यांच्या अभिनयाचा महत्त्वाचा वाटा राहिला. त्यांच्या कारकिर्दीविषयीच्या चरित्रात्मक नोंदींनुसार, त्यांनी सुमारे १०३ मराठी चित्रपटांत काम केले. हिंदी चित्रपटांतही त्यांनी भूमिका साकारल्या.
रंगभूमीवरही उमटवला अभिनयाचा ठसा
चित्रपटांबरोबरच मधू कांबीकर यांनी रंगभूमीवरही उल्लेखनीय काम केले. ‘विच्छा माझी पुरी करा’, ‘गाढवाचं लग्न’, ‘मला मुजरा घ्या सरकार’ आणि ‘पुत्रकामेष्टी’ यांसारख्या नाटकांमधून त्यांनी अभिनयाची ताकद दाखवली.
‘सखी माझी लावणी’ हा त्यांचा स्वतःचा लावणी कार्यक्रम विशेष गाजला. या कार्यक्रमातून त्यांनी लावणीच्या सादरीकरणाला स्वतंत्र ओळख मिळवून दिली. महाराष्ट्राबाहेर तसेच अमेरिका, दुबई, अबुधाबी आणि मॉरिशस यांसारख्या ठिकाणी सादरीकरण करून त्यांनी मराठी लोककलेचा परिचय परदेशातील रसिकांनाही करून दिला.
लावणी सादर करताना केवळ नृत्यकौशल्य पुरेसे नसते. शब्दांचा अर्थ, चेहऱ्यावरील भाव, देहबोली, संगीताची जाण आणि प्रेक्षकांशी साधला जाणारा संवाद या सर्व गोष्टींचा समन्वय आवश्यक असतो. मधू कांबीकर यांच्या सादरीकरणात या कलात्मक पैलूंचे दर्शन घडत असे. त्यामुळे त्या केवळ अभिनेत्री किंवा लावणी कलावंत नव्हत्या, तर लोककलेतील अभिनयपरंपरेचे प्रतिनिधित्व करणाऱ्या महत्त्वाच्या कलाकार होत्या.
पुरस्कारांनी गौरवलेल्या कारकिर्दीचा प्रवास
मधू कांबीकर यांना त्यांच्या अभिनयासाठी विविध पुरस्कारांनी गौरविण्यात आले. ‘शापित’ आणि ‘हेच माझं माहेर’ या चित्रपटांतील अभिनयासाठी त्यांना महाराष्ट्र राज्य चित्रपट पुरस्कार मिळाले. ‘रावसाहेब’, ‘आई कुलस्वामिनी तुळजाभवानी’ आणि ‘संघर्ष जीवनाचा’ यांसारख्या चित्रपटांतील कामाचीही दखल घेण्यात आली.
त्यांच्या सन्मानांमध्ये हंसा वाडकर विशेष पुरस्कार, लोकशाहीर पठ्ठे बापूराव पुरस्कार, नटवर्य केशवराव दाते पुरस्कार आणि महर्षी शंकरराव मोहिते-पाटील लावणी कलावंत पुरस्कार यांचा समावेश होता. २०१८ मध्ये त्यांना झी चित्र गौरव जीवनगौरव पुरस्कारानेही सन्मानित करण्यात आले.
२०१३ मध्ये नागपूर येथे झालेल्या महिला लोककला संमेलनाच्या अध्यक्षपदाची जबाबदारीही त्यांनी सांभाळली. त्यांच्या या सन्मानांमधून लोककला आणि चित्रपटसृष्टीतील योगदानाची दखल घेतली गेल्याचे स्पष्ट होते.
रंगमंचावर प्रकृती बिघडली अन् आयुष्याला कलाटणी मिळाली
मधू कांबीकर यांच्या आयुष्यातील अत्यंत वेदनादायी प्रसंग म्हणजे २७ नोव्हेंबर २०१६ रोजी घडलेली घटना. मुंबईतील माटुंगा येथील यशवंत नाट्यमंदिरात लावणीचे सादरीकरण केल्यानंतर त्यांची प्रकृती अचानक बिघडली. त्यांना पक्षाघाताचा झटका आला आणि त्यानंतर रुग्णालयात दाखल करण्यात आले.
या घटनेचा त्यांच्या प्रकृतीवर गंभीर परिणाम झाला. पुढील काळात त्यांना दैनंदिन जीवनातही अनेक अडचणींचा सामना करावा लागला. एकेकाळी आपल्या नृत्याने आणि अभिनयाने रंगमंच गाजवणाऱ्या मधूताईंना आजारपणामुळे कलेपासून दूर राहावे लागले.
एका कलाकारासाठी रंगमंचापासून दूर राहणे ही मोठी वेदना असते. आयुष्याचा मोठा भाग ज्या कलेला समर्पित केला, त्याच कलेपासून प्रकृतीमुळे दूर राहावे लागणे ही त्यांच्या जीवनातील शोकांतिका ठरली. मात्र, त्यांनी साकारलेल्या व्यक्तिरेखा, लावणीतील त्यांची अदाकारी आणि लोककलेसाठी दिलेले योगदान रसिकांच्या स्मरणातून कधीही पुसले गेले नाही.
लोककलेच्या क्षेत्रातील एका पर्वाचा अस्त
मधू कांबीकर यांच्या कलाप्रवासाकडे पाहताना ग्रामीण महाराष्ट्रातील लोककलावंतांचा संघर्ष आणि त्यातून निर्माण होणारी कलात्मक समृद्धी प्रकर्षाने जाणवते. लोककलेतून आलेल्या कलाकारांना मुख्य प्रवाहात स्वतःचे स्थान निर्माण करण्यासाठी अनेक आव्हानांना सामोरे जावे लागते. मधूताईंनी आपल्या प्रतिभेच्या जोरावर ही आव्हाने पार केली.
लावणीकडे केवळ मनोरंजन म्हणून न पाहता तिच्यातील अभिनय, शब्द, भावमुद्रा, संगीत आणि सांस्कृतिक परंपरा यांचे महत्त्व अधोरेखित करण्यात अशा कलाकारांचे योगदान मोठे आहे. त्यांनी लोककलेचा मूळ बाज जपत चित्रपटसृष्टीतील बदलत्या अभिनयशैलीशीही जुळवून घेतले.
त्यांच्या कारकिर्दीचे मूल्यमापन केवळ पुरस्कार किंवा चित्रपटांच्या संख्येवरून करता येणार नाही. त्यांनी साकारलेल्या स्त्री व्यक्तिरेखा, लोकनाट्यातील सहजता आणि ग्रामीण समाजजीवनाचे पडद्यावर केलेले चित्रण यांचाही अभ्यास होणे आवश्यक आहे. नव्या पिढीतील कलाकारांना त्यांच्या कामातून अभिनयाचे बारकावे आणि लोककलेशी प्रामाणिक राहण्याची प्रेरणा मिळू शकते.
कांबी गावाशी जिव्हाळ्याचे नाते
मधू कांबीकर यांच्या नावाशी जोडलेले कांबी गाव त्यांच्या जीवनप्रवासातील महत्त्वाचा भाग होते. ग्रामीण परिसरात झालेली त्यांची जडणघडण आणि लोकसंस्कृतीशी निर्माण झालेले नाते त्यांच्या कलेतून वारंवार व्यक्त झाले.
गावाकडच्या मातीतून सुरू झालेला त्यांचा प्रवास पुढे मराठी चित्रपटसृष्टीपर्यंत पोहोचला. त्यामुळे त्यांच्या निधनाने कांबी गावाने आपल्या नावाला कलाक्षेत्रात ओळख मिळवून देणाऱ्या व्यक्तिमत्त्वाला गमावले आहे.
त्यांच्या जीवनकार्याची माहिती संकलित करणे, चित्रपट आणि नाटकांतील योगदानाचे दस्तऐवजीकरण करणे आणि नव्या पिढीसमोर त्यांचा कलाप्रवास मांडणे ही त्यांच्या स्मृतींना खरी आदरांजली ठरू शकते.
मधू कांबीकर आज आपल्यात नाहीत; मात्र त्यांनी रंगमंचावर साकारलेल्या भूमिका, रुपेरी पडद्यावर उमटवलेला अभिनयाचा ठसा आणि लावणीच्या माध्यमातून जपलेली लोकसंस्कृती दीर्घकाळ रसिकांच्या मनात जिवंत राहील. त्यांच्या निधनाने मराठी कला क्षेत्राची मोठी हानी झाली असून, लोककलेच्या इतिहासातील एक महत्त्वाचे पर्व संपले आहे.
ज्येष्ठ अभिनेत्री आणि लावणी कलावंत मधूताई कांबीकर यांना भावपूर्ण श्रद्धांजली!
